www.czapla.cz

  • Full Screen
  • Wide Screen
  • Narrow Screen
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:2656. Error 9: Invalid character

Ma?a architektura, wielki kubizm

Email Drukuj PDF

O wyj?tkowym stylu w architekturze, który zrodzi? si? w Pradze i nie rozpowszechni? nigdzie indziej poza Czechos?owacj?, pisali?my ju? w ubieg?ym roku przy okazji wzmianki o zamkni?ciu Muzeum Czeskiego Kubizmu w Domu pod Czarn? Madonn?. Teraz nadszed? czas na kolejne obiekty – zaczniemy od tzw. ma?ej architektury.

Nie zobaczymy ich, chodz?c z wysoko podniesion? g?ow?, ze wzrokiem utkwionym w bogato zdobione fasady. Nie s? monumentalnymi budowlami, wi?c ze wzgl?du na ich niewielkie rozmiary cz?sto je mijamy. A szkoda, bo – po pierwsze – wyró?niaj? si? arcyciekaw? form?; po drugie za?, kubistyczne obiekty powsta?e w ramach ma?ej architektury naprawd? mo?na policzy? na palcach jednej r?ki.

Najwi?kszy boom budowlany w szeroko rozumianych okolicach dawnego Targu Ko?skiego, czyli placu Vįclavské nįm?stķ, przypad? na pocz?tek XX wieku i trwa? do wybuchu I wojny ?wiatowej. By? to okres przeplatania si? secesji z kubizmem. I to przeplatania si? dos?ownego, bo nie tylko w bezpo?redniej blisko?ci wyrasta?y wówczas budynki projektowane w ró?nych stylach (w s?siedztwie secesyjnego gmachu nazwanego Obecnķ d?m wyrós? kubistyczny D?m u ?erné Matky Božķ, czyli Dom pod Czarn? Madonn?), ale tak?e oba wspomniane kierunki wyst?powa?y jednocze?nie w jednym obiekcie. Przyk?adem mo?e by? Adamova lékįrna (Vįclavské nįm?stķ 8, ?p. 775/II), która powsta?a w latach 1911-13 jako budynek mieszkalny z cz??ci? us?ugow? na parterze (swoj? drog?, apteka jest tu do dzi?). W?a?ciciel firmy budowlanej, Mat?j Blecha, i architekt Emil Krįlķ?ek – niezwykle trafnie dobrana para wspó?pracowników nie tylko pod k?tem nazwisk (czy? nazwa spó?ki „Pch?a i Króliczek” nie brzmi uroczo?) – wdzi?cznie po??czyli w jednym budynku architektur? typow? dla historyzmu (w dolnych kondygnacjach) z elementami secesji, modernizmu i w?a?nie kubizmu. Geometryczne bry?y secesji bez trudu odnajdziemy na frontowej fasadzie, z kubizmem ju? tak ?atwo nam nie pójdzie. Wprawdzie dekoracj? kubistyczn? w postaci kamiennych waz na schodach tak?e zaprojektowa? Krįlķ?ek, ale nie s? one przecie? ma?? architektur?. Có?, za wszystko odpowiedzialny jest praski magistrat.

130219_kubizm01130219_kubizm02

W czasie, gdy Blecha i Krįlķ?ek projektowali tyln? fasad? budynku, w?a?ciciel apteki – Karel Kalous – zosta? zobowi?zany przez w?adze miasta do zagospodarowania na w?asny koszt tak?e przylegaj?cego do niej zaniedbanego zak?tka, znajduj?cego si? z drugiej strony posesji, w s?siedztwie gospody U Pinkas?. Posuni?cie rozs?dne, bo inaczej ozdobna fasada, kontrastuj?ca z nieciekawym zau?kiem, nie prezentowa?aby si? tak okazale. Zagospodarowanie tego terenu, b?d?cego cz??ci? placu Josefa Jungmanna (Jungmannovo nįm?stķ), oprócz ponownego wybrukowania, obejmowa?o tak?e napraw? starego muru ma?ego klasztornego ogrodu za ko?cio?em Matki Boskiej ?nie?nej (kostel Panny Marie Sn?žné). Muru – podkre?lmy – z cenn? p?askorze?b? z czasów Karola IV, starsz? od najs?ynniejszego praskiego mostu o osiem lat. Emil Krįlķ?ek zaprojektowa? dwa trawniki z krzewami, obramowane ceglanymi kraw??nikami, ale stwierdzi?, ?e ca?y zau?ek tonie w ciemno?ciach i przyda?oby si? postawi? w nim jak?? latarni?. Nie by?by jednak sob?, gdyby zgodzi? si? na postawienie tam zwyk?ej, seryjnie produkowanej, ?eliwnej lampy ulicznej. Na desce architekta powsta?a zatem lampa unikatowa, nawi?zuj?ca do form wyst?puj?cych na wspomnianej ju? tylnej fasadzie. Nie trzeba chyba dodawa?, ?e w?a?nie tam wyra?ny jest wp?yw ulubionego stylu Krįlķ?ka, czyli kubizmu. Kubizmu wczesnego, jeszcze bardzo nie?mia?ego, co t?umaczy jego obecno?? jedynie „na zapleczu”.

130219_kubizm03130219_kubizm04

Trzon latarni, wykonany ze sztucznego kamienia, to mieszanka geometrycznego modernizmu i form czysto kubistycznych. Tworzy go ci?g postawionych na sobie ?ci?tych ostros?upów, pokrytych prostym ornamentem, tzw. kanelurami (fr. cannelure – ??obkowanie), z?o?onym z przeplataj?cych si? wy??obionych i g?adkich trójk?tów. Ale ju? sama lampa, zrobiona z metalu i szk?a, szczyci si? kszta?tem charakterystycznym wy??cznie dla kubizmu – przypomina szlifowany kryszta? o ozdobnej powierzchni. Wracaj?c jeszcze do samego trzonu latarni, to w dolnej jego cz??ci, rozszerzonej do 140 cm, znajduje si? ?aweczka dla strudzonego przechodnia, pragn?cego rozkoszowa? si? pi?knem tego miejsca. Jednym s?owem, architekt pomy?la? o wszystkim, nawet o takim szczególe. Wydawa? by si? mog?o, ?e Krįlķ?ek wyprzedzi? trendy o sto lat, bo tak naprawd? dopiero od niedawna spotykamy si? z tendencj? do udost?pniania miejskiej przestrzeni publicznej artystom – przyk?adem niech b?dzie s?ynny „Przystanek”, zaprojektowany przez Davida ?ernego w Libercu.

130219_kubizm05130219_kubizm06130219_kubizm07

Dzie?o Krįlķ?ka przez d?ugie lata sta?o zaniedbane, na co zwraca? uwag? cho?by architekt Jan Kaplickż, dla którego latarnia by?a inspiracj?. Teren wokó? niej na pocz?tku lat 80-tych zosta? przebudowany i w 1985 roku przekszta?cony w stref? piesz?, w zwi?zku z oddaniem do u?ytku stacji metra M?stek na linii B. Wówczas zlikwidowano zaprojektowane przez Krįlķ?ka trawniki i dlatego dzi? latarnia wyrasta z bruku. Oryginalna metalowa lampa w 1990 roku zosta?a zast?piona kopi?, dzi? znajdziemy j? w zbiorach Galerii Miasta Sto?ecznego Pragi (GHMP, Galerie hlavnķho m?sta Prahy).

Reasumuj?c, niemal przed stu laty, z dala od najbardziej ucz?szczanych praskich traktów, powsta? obiekt wyj?tkowy, uznawany dzi? za ikon? stylu. Latarnia Emila Krįlķ?ka, o wysoko?ci 4,75 m, datowana przez GHMP na 1914 rok, jest jedynym na ?wiecie kubistycznym s?upem o?wietlenia ulicznego, ponadto stanowi ciekawy przyk?ad po??czenia wspó?czesnego b?d? co b?d? obiektu z historycznym, starszym o kilka wieków, otoczeniem.

Pozosta?my jeszcze przez chwil? przy inspiracjach. W 2009 roku w Libercu, w przej?ciu mi?dzy placem Dr. E. Beneša a galeri? handlow? Plaza, rze?biarz Jaroslav Rona (autor znanego praskiego pomnika Franza Kafki) ods?oni? swoje dzie?o o nazwie Lampa Edison. Rona nie ukrywa, i? wzorem by?a praska latarnia Krįlķ?ka. Na koniec jeszcze jedna inspiracja, tym razem muzyczna. Czy latarnia stoj?ca przez wiele lat w jednym miejscu, nie mog?aby zacz?? si? rusza?? Oczywi?cie, ?e tak. Najpierw zata?czy?a w rytmie swinga, a pó?niej wyruszy?a na spacer po praskich ulicach, odwiedzaj?c pozosta?e kubistyczne budynki. O to wszystko zadba? re?yser Petr Vrįna w wideoklipie do utworu instrumentalnego Drive znanego czesko-ameryka?skiego muzyka jazzowego, Jana Hammera.

Teraz i my pójdziemy na spacer, poniewa? kolejny obiekt ma?ej architektury znajduje si? ponad kilometr dalej, w pobli?u Dworca G?ównego (Hlavnķ nįdražķ), na skraju Parku Vrchlickiego popularnie zwanego ”Sherwood”. Przy przystanku tramwajowym nieopodal skrzy?owania ulic Bernarda Bolzana i Jana Opletala (Bolzanova/Opletalova) znajduje si? niepozorny budynek z pruskiego muru, w którym zd??aj?cy na dworzec podró?ni w po?piechu kupuj? pras? czy wod?.

130219_kubizm09130219_kubizm10130219_kubizm11

Ma?o kto zdaje sobie spraw? z tego, ?e ów kiosk ma ju? 90 lat. Zosta? wybudowany w latach 20-tych ubieg?ego wieku w stylu tzw. rondokubizmu i jest jedynym zachowanym do dzi? obiektem takiego rodzaju w Pradze. Wprawdzie nie znamy jego autora, dok?adnej daty budowy, a w archiwach nie zachowa? si? ?aden projekt, lecz mimo to konstrukcja porównywana jest z licznymi projektami stworzonymi przez architekta Pavla Janįka. Pod wzgl?dem budowlanym odpowiada tak?e drewnianym domkom, zaprojektowanym przez architekta Josefa Go?įra (autora kubistycznego Domu pod Czarn? Madonn?) dla lotniska w dzielnicy Kbely.

W 1980 roku kiosk przeznaczono do likwidacji; dla potomnych zosta? zachowany dzi?ki inicjatywie ówczesnego praskiego urz?du Konserwatora Zabytków i Przyrody (Pražské st?edisko stįtnķ pamįtkové pé?e a ochrany p?ķrody). Rok pó?niej wpisano go do rejestru zabytków pod numerem 44551/1-2040 i odrestaurowano, przywracaj?c wygl?d z okresu mi?dzywojennego (w tym oryginalne barwy). Kolejna naprawa mia?a miejsce na pocz?tku XXI wieku, dzi? obiekt wykorzystywany jest zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem.

Kubizm znalaz? odbicie w architekturze oko?o 1910 roku, jego teoretykiem-za?o?ycielem by? praski architekt Pavel Janįk, st?d cz?sto nazywany bywa „praskim stylem” (przypominamy, ?e obiektów kubistycznych nie znajdziemy na ówczesnej mapie nigdzie poza Czechos?owacj?). Podstawowa zasada tego stylu wyra?a?a my?l, ?e wszystkie linie i p?aszczyzny budynku musz? odzwierciedla? naturalny w przyrodzie proces krystalizacji, st?d nieod??czn? bry?? by?a piramida, za? najcz??ciej stosowanym kszta?tem – trójk?t. Zasada ta, z przyczyn technologicznych oraz finansowych, mia?a jednak zastosowanie wy??cznie w przypadku fasad.

Rondokubizm powsta? mniej wi?cej 10 lat pó?niej, w latach 20-tych XX wieku. Jego kolebk? by?a tak?e Praga, a pomys?odawc? ponownie Pavel Janįk. Podobnie jak kubizm, nie rozwija? si? nigdzie poza Czechos?owacj?. Nazywany równie? stylem narodowym sta? si? odpowiedzi? na powstanie niepodleg?ego pa?stwa czechos?owackiego – nierzadko znajdziemy w nim po??czenie kolorów bia?ego, czerwonego i niebieskiego, cz?sto wykorzystywany by? podczas projektowania elewacji budynków publicznych. W porównaniu do kubizmu, zrywa? z u?yciem trójk?tnych form na rzecz zaokr?glonych ornamentów, pó?koli, okr?gów, kul, st?d w?ród architektów by? do?? pejoratywnie okre?lany jako „rohlķ?kovż styl”.

Na dzi? ko?czymy spacer szlakiem praskiego kubizmu. Wrócimy do niego, gdy za oknem b?dzie cieplej. Wtedy odwiedzimy inne obiekty zaprojektowane przez niedocenianego Emila Krįlķ?ka, a mo?e zerkniemy i do warsztatu innych, bardziej znanych architektów.

You are here: Turystyka Praga dla zaawansowanych Architektura Ma?a architektura, wielki kubizm