www.czapla.cz

  • Full Screen
  • Wide Screen
  • Narrow Screen
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
BĹ‚Ä…d
  • XML Parsing Error at 1:2656. Error 9: Invalid character

W kocim Wariatkowie

Email Drukuj PDF

Czy my?licie, ?e dobrze znacie czesk? frazeologi?? Je?li odpowied? jest twierdz?ca, to czy przypadkiem nie chodzi tylko o pasywne rozumienie lub domy?lanie si? znaczenia, bez prób zab?y?ni?cia znajomo?ci? czeskiego powiedzenia lub porównania w praktyce? A mo?e s?dzicie, ?e w ka?dym przypadku wystarczy u?y? polskiego wyra?enia, zamieni? jedno s?ówko albo ko?cówki wyrazów na czeskie i wszyscy Czesi zrozumiej?, co macie na my?li?

Frazeologia to bez w?tpienia jeden z najbardziej fascynuj?cych dzia?ów j?zykoznawstwa, nawet dla tych, którzy nie maj? lingwistycznych zainteresowa?. W szczególno?ci dotyczy to porównywania ró?nych j?zyków. Lubimy ?mia? si? z siebie nawzajem – bo jak to na przyk?ad mo?liwe, ?e Czech, który przeniós? si? na tamten ?wiat, natáhl ba?kory („za?o?y? kapcie”)? Jednak sami w tym i wielu innych przypadkach wcale nie wygl?damy lepiej z naszym kopaniem w kalendarz i innymi wyczynami… Konfrontuj?c zwi?zki frazeologiczne w polszczy?nie i czeszczy?nie, odkryjemy te? sporo cech wspólnych, co nie powinno dziwi?, gdy? zarówno j?zykowo, jak i kulturowo jeste?my przecie? z Czechami blisko spokrewnieni.

150816_kot_023150816_kot_587150816_kot_003

W tym artykule postanowi?am si? skupi? na jednym wybranym motywie w czeskiej frazeologii. Inspiracji nie musia?am szuka? daleko – mieszkaj? ze mn? w Pradze dwa koty…

Zacznijmy od tego, co znamy z naszego ojczystego j?zyka. Niektóre kocie cechy postrzegamy tak samo lub podobnie. Ko?ka dopadne vždycky na všechny ?ty?i („kot zawsze spada na cztery ?apy”) – widzieli?cie kiedy?, ?eby by?o inaczej? Nie, nie próbujcie teraz zrzuca? swojego mazlí?ka (dos?. pieszczoch, ale okre?lenie to nagminnie u?ywane jest przez Czechów wobec najró?niejszych zwierz?t domowych; równie? domácí mazlí?ek) z okna na dziesi?tym pi?trze: uwierzcie na s?owo, skoro jeste?my pod tym wzgl?dem zgodni. Bezpieczniej b?dzie te? nie eksperymentowa? z czarnym kotem, ?eby sprawdzi?, czy je?li ?erná ko?ka p?eb?hla Ti p?es cestu/p?es ulici („czarny kot przebieg? Ci drog?”), to rzeczywi?cie wszystkie Twoje dzisiejsze plany legn? w gruzach…

150816_kot_493150816_kot_028150816_kot_083

Zdarza si?, ?e nasze ludzkie zachowania porównujemy do kocich. Cz?sto pojawia si? tu tak?e mysz jako nieod??czna towarzyszka kota, cho? nie b?d?ca z nim na dobrej stopie. Dobrze znamy sytuacj?, kiedy kto? hraje si s n?kým na ko?ku a myš/jako ko?ka s myší („bawi si? z kim? w kotka i myszk?”), ?adnej tajemnicy nie stanowi te? znaczenie frazy když ko?ka/kocour není doma, myši mají pré („kota nie ma, myszy ta?cuj?”), zastanawia? mo?e tu jedynie s?ówko pré. W Slovníku spisovného jazyka ?eského znajdziemy wyja?nienie, ?e chodzi tu o wyraz przej?ty z j?zyka niemieckiego lub francuskiego, a pierwotnie z ?aciny, wyst?puj?cy tylko w po??czeniu mít pré, czyli „mie? wolno??” lub te? „lab?”/„luz”.

150816_kot_038150816_kot_062150816_kot_255

Identyczne skojarzenia maj? Czesi i Polacy z d?wi?kami wydawanymi przez koty. Je?li wi?c uczysz si? gra? na jakim? instrumencie, a czeski s?siad skomentuje Twoje wysi?ki s?owami to je ko?i?í muzika! („ to jest kocia muzyka”) albo ko?i?í koncert, nie dzi?kuj za uznanie, tylko jak najszybciej naucz si? gra? czysto albo zastanów nad zmian? hobby… Tak? sam? nazw? w j?zyku czeskim maj? te? dobrze nam znane, znienawidzone mi?dzy innymi przez rowerzystów, ko?i?í hlavy („kocie ?by”). Lepiej jednak nie bra? tej nazwy zbyt dos?ownie i traktowa? tego typu ulic? jak zwyk?e kamienie.

150816_kot_381150816_kot_067150816_kot_065

Przejd? teraz do sedna sprawy – do ró?nic, czyli tego, co zawsze fascynuje najbardziej. Wiecie, ?e Czesi nie „kupuj? kota w worku”? Ale nie dlatego, ?e s? bardziej rozs?dni od Polaków. Po prostu w worku, który kupuj? bez sprawdzania zawarto?ci, znajduje si? inne zwierz? – zaj?c (kupovat zajíce v pytli).

Kiedy dwie osoby nieszczególnie przypadn? sobie do gustu, wed?ug nas „lubi? si? jak pies z kotem”. W czeskim porównaniu kot pojawia si? tu w towarzystwie myszy – mají se rádi jako ko?ka s myší. Stary kocur i mysz zostaj? ponownie zestawione w zwi?zku frazeologicznym u?it starého kocoura myši chytat, czyli czym? porównywalnym do naszego, mniej owijaj?cego w bawe?n?, „nie ucz ojca dzieci robi?”. Ŕ propos: wiecie co znaczy chodit kolem n??eho jako ko?ka/kocour kolem horké kaše? W?a?nie co? w rodzaju „owija? w bawe?n?”, zamiast przej?? do konkretów, ale te? „obchodzi? si? z kim? jak ze ?mierdz?cym jajkiem”. Kolejny kocur to mlsný (albo bardziej potocznie mlsnej) kocour. To okre?lenie odnosi si? najcz??ciej do jedzenia i oznacza „?asucha, ?akomczucha”. Z kolei (je?li chodzi o p?e? ?e?sk?), kiedy kto?, drogie panie, na Wasz widok powie To je ale ko?ka!, mo?ecie by? dumne ze swojej figury i ogólnego wygl?du (polski odpowiednik to „ale laska!”).

150816_kot_030150816_kot_006150816_kot_013

Kiedy w Polsce mówimy, ?e „co? jest dla kota”, mamy na my?li na przyk?ad karm?, zabawk?, legowisko dla mazlí?ka… W czeskim nie jest to takie oczywiste. Naturalnie, „karma dla kota” to te? krmivo pro ko?ku, ale istnieje te? sformu?owanie je to pro ko?ku w znaczeniu „to na nic”. Oczywi?cie zarówno Czesi, jak i Polacy maj? wi?cej tego typu okre?le?, a nawet wida? tu pewne analogie, na przyk?ad být n?kde platný jako pes v kostele to „by? psu na bud?” czy bardziej wulgarne stát za hovno („by? gówno warte”).

150816_kot_248150816_kot_004

Wracaj?c jeszcze do kotów: czy domy?lacie si?, co kryje si? pod fraz? d?lat kocoury? Nie chodzi tu o na?ladowanie kocich zachowa? czy d?wi?ków, ale o… zostawianie smug przy malowaniu. Dla mnie jednak najwi?kszym odkryciem zwi?zanym z kotami w j?zyku czeskim by?a nazwa fikcyjnego miasteczka – Kocourkov. To gramatycznie przypomina nasze „Wariatkowo”, ale semantycznie znaczy tyle, co „Ciemnogród”, czyli miejsce, gdzie ludzka g?upota i zacofanie osi?ga szczyty. Je?eli cz?sto rozmawiacie z Czechami lub cho?by przys?uchujecie si? ich rozmowom, to wcze?niej czy pó?niej us?yszycie To je teda Kocourkov! czy Žijeme v p?kném Kocourkov?!

A teraz – wyostrzcie swój wzrok i s?uch (zmys?y szczególnie rozwini?te u kotów), a przekonacie si?, ?e kotów jest nie tylko w Czechach, ale równie? w j?zyku czeskim naprawd? sporo. A mo?e nawet odkryjecie co? jeszcze, o czym nie wspomnia?am w tym tek?cie? Do dzie?a!

You are here: K?cik j?zykowy W kocim Wariatkowie