www.czapla.cz

  • Full Screen
  • Wide Screen
  • Narrow Screen
  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size
BĹ‚Ä…d
  • XML Parsing Error at 1:2656. Error 9: Invalid character

Psie psikusy

Email Drukuj PDF

Poprzedni artyku? o czeskiej frazeologii po?wi?ci?am kotom. Pozwolicie, ?e i tym razem przenios? Was na chwil? do krainy zwierz?t domowych. Ludzie od dawien dawna dziel? si? na kociarzy i psiarzy, wi?c tym razem – dla odmiany – co? dla tych drugich. Zreszt?, tekst dotyczy j?zyka czeskiego, a spotka?am si? z opini? (oczywi?cie wypowiedzian? z przymru?eniem oka), ?e prawdziwego Czecha w pe?nej ró?nych narodowo?ci Pradze mo?na pozna? w?a?nie po tym, ?e posiada pieska.

Pes je nejlepší p?ítel ?lov?ka – to zdanie z pewno?ci? znaj? wszyscy, nawet najbardziej fanatyczni kociarze, i nie trzeba go nikomu t?umaczy?. Jedn? z najwa?niejszych cech psa, znajduj?c? swoje odbicie zarówno w j?zyku czeskim, jak i polskim jest wierno??. Kto?, kto nas nigdy nie zdradzi, jest v?rný jako pes, a je?li nie opuszcza nas na krok, to znaczy, ?e chodí za námi jako pejsek. Podczas gdy to pierwsze porównanie jest jednoznacznie pozytywne, drugie ju? niekoniecznie…

150908_psy_025150908_psy_961150908_psy_003

Zaskakuj?ce mo?e si? wydawa?, ?e najlepszy przyjaciel cz?owieka ma w naszych dwóch j?zykach przede wszystkim negatywne konotacje. Psí dni czy psí po?así to brzydka, deszczowa pogoda, s?otne dni („pogoda pod psem”), a psí nálada oznacza fatalne samopoczucie i pesymistyczne nastawienie. Kiedy powiemy o czym?, ?e je pod psa, oznacza to tyle, ?e ta rzecz jest marna, n?dzna, nieciekawa, do niczego, a kiedy kto? má se pod psa, patrz psí nálada.

150908_psy_010150908_psy_982150908_psy_288

Czasem pies kojarzy nam si? z agresj? czy brutalno?ci?, co dobrze wida? na przyk?ad w porównaniu rvát se jako psí (o kost) – „bra? si? za ?by” lub být na n?koho jako pes, czyli „by? wobec kogo? surowym, wymagaj?cym, okrutnym”. Teresa Zofia Or?o? w „Wielkim czesko-polskim s?owniku frazeologicznym” t?umaczy to sformu?owanie równie? jako „kto? jest pies na kogo?/co?”. Lepiej jednak nie myli? tego z popularnym powiedzeniem „pies na baby”, które w Polsce oznacza kobieciarza. Mnoho ps? zajícova smrt to natomiast co? w rodzaju „si?a z?ego – na jednego”.

150908_psy_400150908_psy_046150908_psy_071

Zdecydowanie najcz??ciej jednak wy?ania si? z czeskich i polskich zwi?zków frazeologicznych obraz psa jako ofiary. To cz?owieka charakteryzuje wi?c okrucie?stwo, a zale?ny od niego, wierny czworonóg cierpi g?ód lub ch?ód: Czesi powiedz? mít hlad jako pes, (chocia? równie? jako vlk) albo zima jako v psinci/psírn? (analogicznie do naszego „zimno jak w psiarni”). Obraz zag?odzonego psa przywo?uje si? w czeskim porównaniu být hubený/vyzáblý/vychrtlý jako pes (po polsku raczej „chudy jak szczapa, szkielet, patyk”). Kiedy ju? cz?owiek ?askawie nakarmi biedne zwierz?, zrobi to na odczepnego – hodí n?komu n?co jako psovi kost, a z powiedzenia ani pes by to nežral („nawet pies by tego nie tkn??”) czy ani pes by od n?ho k?rku nevzal (co? w rodzaju „wszyscy omijaj? go szerokim ?ukiem”) wynika, ?e najlepszy przyjaciel cz?owieka zazwyczaj musi si? zadowala? tym najgorszym mo?liwym pokarmem.

Dalej przemoc wobec psów utrwalona jest na przyk?ad we frazeologizmach:

být na n?koho jako na psa – „by? wobec kogo? niemi?ym, pogardliwym”
nasadit n?komu/str?it na n?koho psí hlavu „oczernia? kogo?, miesza? z b?otem”
honit n?koho jako psa – „goni? kogo? do roboty, da? wycisk, bra? do galopu”
být unavený/utahaný jako ten pes – „by? zm?czonym, padni?tym, wyczerpanym
být n?kde uvázaný jako pes u boudy/na ?et?ze – „by? uwi?zanym jak pies na ?a?cuchu”
zbít/se?ezat n?koho jako psa – „st?uc kogo? na kwa?ne jab?ko
kdo chce psa bít, vždycky si h?l najde – „kto chce psa uderzy?, kij zawsze znajdzie”, czy jeszcze bardziej drastycznym zast?elit n?koho jako psa.

?eby jednak nie pozostawi? przygn?biaj?cego wra?enia po lekturze tego tekstu, skupi? si? teraz na tych frazeologizmach, które wydaj? mi si? najciekawsze i najzabawniejsze. Dwa pierwsze s? jeszcze troch? smutne, ale jednocze?nie dowcipne: Czesi o miejscu, gdzie nic si? nie dzieje, nie ma ?ywej duszy, powiedz? tady chcípl/chcípnul pes (jak wida?, czasownik chcípnout, czyli „zdechn??” ma dwie dopuszczalne formy czasu przesz?ego). Natomiast kto?, kto niezdarnie ta?czy, czy wr?cz porusza si? jak s?o? w sk?adzie porcelany, tancuje jako když psa zebou nohy. Wyobrazili?cie sobie ten psi taniec? W takim razie idziemy dalej. O kim? zimnym, niedost?pnym, zdystansowanym powiemy po czesku, ?e jest studený jako psí ?umák („zimny jak psi pysk”). Kiedy za? Polakom „co? idzie jak krew z nosa”, Czechom raczej idzie jak psu ?arcie – jde mu to jako psovi pastva. Natomiast dla naszego okre?lenia „ka?dy z innej parafii” w Czechach istnieje oczywi?cie ?wiecki, do tego rymowany odpowiednik, w?a?nie z psem w roli g?ównej – každý pes jiná ves („ka?dy pies z innej wsi”).

150908_psy_257150908_psy_258150908_psy_018

Interesuj?ce s? te? zwroty z wyrazem psina spokrewnionym s?owotwórczo ze s?owem pes: být n?komu na psinu i d?lat si z n?koho psinu. Psina jest tu synonimem okre?le? legrace, zábava, smích, czyli d?lat si z n?koho psinu mogliby?my przet?umaczy? jako „robi? sobie z kogo? jaja”. Nie powinno te? umkn?? naszej uwadze, ?e w szczególnych przypadkach polsk? „koci? ?ap?” przet?umaczymy na czeski jako… „psi? ksi??k?”! Chodzi oczywi?cie o utarte powiedzenie „?y? z kim? na koci? ?ap?” – žít s n?kým na psí knížku.

A teraz czas na polsko-czeskie odkrycie: zastanawiali?cie si? kiedy? nad pochodzeniem s?owa psikus? Mnie zaciekawi?o dopiero, kiedy spotka?am si? z czeskim frazeologizmem d?lat psí kusy – co? w rodzaju „rozrabia?, wydurnia? si?”. Od razu pomy?la?am: to przecie? nasze „PSIKUSY”! W Poradni J?zykowej na stronie Uniwersytetu ?l?skiego, w cz??ci po?wi?conej etymologii wyrazów, rzeczywi?cie znalaz?am informacj?, ?e „psikus” jest spokrewniony z „psem”; pierwotnie pisa?o si? to osobno, a odmiana brzmia?a: „psiego kusa, psiemu kusowi”… Nie ma tu jednak wzmianki o przej?ciu z j?zyka czeskiego, tylko o tym, ?e „element kus w wyrazie psikus jest oboczn? form? rzeczownika k?s”. To wyja?nienie nie wydaje mi si? zadowalaj?ce…

150908_psy_027150908_psy_fragment-ulotki-reklamowej-CD150908_psy_044

Zrobi?o si? jednak troch? zbyt powa?nie, wi?c na koniec trzy potoczne zdania na rozlu?nienie – wiecie, co znacz??

Meleš hubou jako pes ocasem.
Tahle cesta je rovná jako když pes ch?ije.
Kámoš byl tak vožralej, že ?íkal psovi sle?no.

You are here: K?cik j?zykowy Psie psikusy